Gwybodaeth Cyffrediniol

  • Mae un o bob ugain o bobl yn cael trawiad
  • Epilepsi yw y cyflwr ymennydd difrifol mwya cyffredin ym Mhrydain gan fod un o bob 130 o bobl yn diodde.  Mae dros ugain mil o bobl yn diodde yng Nghymru
  • Mae cant o bobl yn darganfod ei bo yn diodde bob diwrnod ym Mhrydain
  • Gwrthdaro cemegol anghyffredin yn ymennydd y pen sy’n achosi trawiad
  • O’r tri chan mil sy’n diodde canran bach iawn sy’n ffotosensitif

BETH YW EPILEPSI?

Tuedd i gael ffitiau neu drawiadau cylchol yw epilepsi. 

Mae ffit neu drawiad yn fyr, fel arfer yn aflonyddwch annisgwyl ar yr ymwybod, ymddygiad, adwaith echddygol neu synhwyriad.  Mae’n digwydd oherwydd fod anghydbwysedd cemegol o fewn yr ymennydd yn golygu fod negeseuon o’r ymennydd yn mynd yn anhrefnus.  Gall yr anghydbwysedd yma ddigwydd yn unrhyw ran o’r ymennydd.  Mae’r math o fit neu drawiad y mae person yn brofi yn dibynnu ar pa ran o’r ymennydd mae’r abnormaledd ac i ba ran y mae’n ymledu.

PWY SYDD GAN EPILEPSI?

  • Gall epilepsi ddigwydd i unrhyw un ar unrhyw adeg o’i bywyd.
  • Pob diwrnod mae 80 o bobl yn y Deyrnas Unedig yn darganfod ganddynt epilepsi.
  • Mae’n fwy cyffredin mewn plentyndod.
  • Yn ôl ymchwil diweddar mae’r raddfa trawiad tua 1:131
  • Mae’r rhagolwg yn bositif gyda thua 80% yn rheoli epilepsi gyda meddyginiaeth.

BETH SY’N ACHOSI EPILEPSI?

Gall nifer o bethau achosi epilepsi.

  • Niwed i’r ymennydd ar enedigaeth, prinder ocsigen a hefyd yn eilaidd i barlys yr ymennydd.
  • Afiechydon heintus megis llid yr ymennydd
  • Tiwmor rhadlon neu adwythig
  • Niwed i’r ymennydd drwy ddamwain i’r pen
  • Cyflyrau genetig megis ‘tuberous sglerosis’
  • Clefyd serebro-fasgwlaidd

Mewn llawer achos ni ellir darganfod rheswm a dywedir fod y rhain yn dioddef o epilepsi ‘idiopathic’.

Mae rhiniog gwrthwynebiad unigolion i anghydbwysedd cemegol yn yr ymennydd yn wahanol iawn.

Unwaith mae’r cyflwr wedi cael ei gydnabod dylid gwneud pob ymdrech i helpu’r person a’r teulu i ddeall epilepsi.

TRAWIADAU RHANNOL NEU FFOCAL

Mae gweithgaredd epileptig yn dechrau mewn un rhan fechan o’r ymennydd.  Gall y trawiad fod yn un syml neu gymhleth.

TRAWIADAU RHANNOL SYML

Mae’r trawiad yma yn dynwared gwaith normal rhan yr ymennydd sydd wedi cael ei aflonyddu.  Mae’r trawiad, fel arfer, yn fyr.  Ni chollir ymwybyddiaeth.  Mae symptomau posibl yn cynnwys teimladau cryf o ofn neu hapusrwydd.  Gall arogl drwg, blas drwg neu ias yn y stumog ddigwydd.  Yn aml fe elwir y profiadau hyn yn ‘aura’.  Gellir cael symptomau sy’n effeithio symudiadau.  Fe all y pen gael ei dynnu i un ochr.  Gall y llaw neu’r fraich fynd yn anystwyth a chael ei thynnu i fyny.  Efallai bydd plygiadau yn yr aelodau o’r corff y’n cael eu heffeithio.  Weithiau bydd teimladau corfforol.  Efallai bydd goglais neu wres i lawr un ochr i’r corff.  Gellir effeithio’r golwg.  Mae goleuadau’n fflachio a gweld lliwiau od yn symptomau nodweddiadol sy’n effeithio hanner y golwg.

TRAWIADAU RHANNOL CYMHLETH

Gall rhain ddatblygu o drawiadau rhannol syml neu fe all ymwybyddiaeth gael ei amharu o’r cychwyn, sy’n effeithio ar allu’r person i ymddwyn yn normal.  Gallant fod  yn fyr neu weithiau yn llawer hirach.  Gall trawiadau o’r fath arwain i ymddygiad cymhleth awtomatig.  Mae rhain yn cynnwys tynnu ar, rhoi neu dynnu dillad; codi gwrthrychau; cnoi; clecio gwefusau; ac ailadrodd symudiadau dibwrpas.  Weithiau bydd canfyddiad yn newid a phethau yn edrych yn fwy neu yn llai nag ydynt mewn gwirionedd.  Gall hyn fod yn frawychus ac yn anodd iawn i’w egluro i eraill.  Mae’r ‘aura’ sy’n gwneud i’r person deimlo ei fod y tu allan i amgylchedd ei hun yn anoddach fyth i’w egluro.  Pan mae’r person yn gwella fe all fod yn ddryslyd ac yn gynhyrfus.  Fel rheol ni fydd y person yn cofio dim am yr hyn a ddigwyddodd.  Gall y gweithgaredd sy’n achosi trawiad syml neu gymhleth ledaenu i rannau eraill o’r ymennydd ac mewn rhai achosion droi yn drawiad gyffredinol.

TRAWIADAU CYFFREDINOL

Pan mae’r epilepsi yn effeithio ar ddau hemisffer yr ymennydd ar unwaith collir ymwybyddiaeth.

ABSENOLDEB (petit mal)

Cyfnodau byr o ymyriad ymwybyddiaeth neu gymylu ar ymwybyddiaeth.  Gall y cyfnodau yma gael eu camgymryd am synfyfyrio neu o fod yn ddisylw. 

  • Mae rhain yn effeithio ar blant yn bennaf.
  • Ni cheir rhybudd.
  • Bydd y person yn atal o’r hyn mae’n ei wneud.
  • Bydd y person yn syllu i’r gofod.
  • Gwelir symudiadau bychain o’r amrantau.
  • Fe ellir cael ysmiciadau o’r llygaid, rholio pelen y llygaid, tynnu ystumiau neu symudiadau plyciog yn yr wyneb.
  • Gall trawiadau ddigwydd yn aml, efallai gannoedd o weithiau y dydd.
  • Nid yw cyfnodau byr o golli ymwybyddiaeth, ychydig eiliadau ar y tro, yn amharu ar densiwn y cyhyrau ac nid yw’r person yn cwympo.

TRAWIADAU TONIC CLONIC (grand mal)

Mae’r trawiadau yma yn ddilyniant nifer o ddigwyddiadau.

  • Bydd y person yn colli ymwybyddiaeth ac yn wrthio i’r llawr heb unrhyw rybudd.
  • Efallai bydd y person yn gweiddi
  • Bydd anadlu yn stopio
  • Bydd y coesau a’r breichiau yn mynd yn anystwyth – dyma’r wedd ‘clonic’
  • Bydd poer yn ymddangos fel ewyn ar y gwefusau
  • Fe all y person frathu y tafod neu’r boch
  • Fe all y person fod yn anatal
  • Fe all y trawiad barhau am amryw o funudau

Bydd ymwybyddiaeth yn dychwelyd yn raddol heb ymyrraeth.  Efallai bydd cyfnod o ddrysni a chur pen drwg yn dilyn y trawiad a bydd angen gorffwyso. Anaml iawn fydd y person yn cymryd mwy nag awr i wella’n llwyr, ond mae pob person yn unigolion.

BETH FEDRWCH CHI EI WNEUD OS GWELWCH RHYWUN YN CAEL TRAWIAD DIRDYNNOL?

Peidiwch a chynhyrfu!

  • Rhowch rhywbeth meddal o dan y pen i’w glustogi.
  • Bydd eich dwylo neu eich braich yn gwneud y tro’n iawn.
  • Ceisiwch lacio’r dillad o amgylch y gwddf.
  • Gadewch i’r trawiad redeg ei gwrs.
  • Cyn gynted a phosibl, trowch y person ar ei ochr i’r safle adferiad gan gynnal y beipen awyr.
  • Rhowch ddigon o le o amgylch y person.
  • Cysurwch y person.
  • Parchwch urddas y person a pheidiwch ac annog gwylwyr.

Os gwelwch yn dda peidiwch a:

  • Gwthio unrhyw beth i geg na rhwng dannedd y person.
  • Cyfyngu na ffrwyno symudiad y person.
  • Symud y person, os nad ydynt mewn perygl.
  • Rhoi unrhyw beth iddynt i’w yfed.
  • Eu gadael ar eu pen eu hunain ond disgwyl i wneud yn saff eu bod wedi gwella’n iawn.

Nid oes eisiau galw ambiwlans heblaw fod un trawiad yn dilyn un arall heb fod gwellhad llwyr rhyngddynt

Neu

Os yw’r person yn parhau’n anymwybodol am fwy na phum munud

Neu

Fod y person wedi anafu ei hun ac angen triniaeth feddygol

Comments are closed.